यौन दुर्व्यवहार विरुद्ध महिला तथा किशोरीको अधिकार र कानुनी उपचार: आवाज उठाऔं, लडौं!

यौन दुर्व्यवहार विश्वव्यापी समस्या भए पनि यसको असर महिला र किशोरीमा बढी देखिन्छ। नेपालमा पनि सार्वजनिक स्थलदेखि कार्यस्थल र घरभित्रसमेत महिला तथा किशोरीहरूले विभिन्न किसिमका यौनजन्य हिंसा र दुर्व्यवहार भोग्नुपरेको अवस्था छ। यो लेखले यौन दुर्व्यवहारबारे सचेतना जगाउँदै नेपालको कानुनको दफा र उपदफासहित महिलाका अधिकार, दुर्व्यवहार गर्नेलाई हुने सजायबारे जानकारी दिई आवाज उठाउन प्रोत्साहित गर्छ।

⚖️ नेपालको कानुनमा यौन दुर्व्यवहारको परिभाषा र दण्डनीयता

नेपालको कानुनले यौन दुर्व्यवहारलाई दण्डनीय अपराध मानेको छ।

१. मुलुकी अपराध संहिता, २०७४

यो संहिताले सामान्य यौन दुर्व्यवहारलाई परिभाषित गरी सजायको व्यवस्था गरेको छ:

• दफा २२४: यौन दुर्व्यवहार गर्न नहुने

• उपदफा (१): कसैले कुनै महिलालाई निजको मञ्जुरी नलिई करणीका आशयले समातेमा वा निजको संवेदनशील अङ्ग छोएमा वा छुन प्रयास गरेमा, निजको भित्री पोशाक खोलेमा वा खोल्ने प्रयास गरेमा वा निजलाई अश्लील शब्द वा चित्र प्रदर्शन गरेमा वा निजलाई यौनसम्बन्धी दुर्व्यवहार गरेमा यौन दुर्व्यवहार गरेको मानिनेछ।

• सजाय: यौन दुर्व्यवहार गर्ने व्यक्तिलाई एक वर्षसम्म कैद वा दश हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुनेछ। साथै, कसूरदारबाट पीडितलाई मनासिब क्षतिपूर्ति पनि भराइनेछ।

२. कार्यस्थलमा हुने यौनजन्य दुर्व्यवहार (निवारण) ऐन, २०७१

यो ऐनले विशेष गरी कार्यस्थल (Workplace) मा हुने यौनजन्य दुर्व्यवहारलाई रोक्न र नियन्त्रण गर्न कानुनी आधार प्रदान गर्दछ।

• दफा ३: यौनजन्य दुर्व्यवहार गर्न नहुने

• यस दफाले कार्यस्थलमा कसैलाई पनि यौनजन्य दुर्व्यवहार हुने कुनै पनि कार्य गर्न/गराउन नहुने व्यवस्था गरेको छ।

• दफा ४: यौनजन्य दुर्व्यवहार गरेको मानिने अवस्थाहरू

• यस दफाले यौनजन्य आशयले शरीरको कुनै अङ्ग छुने वा छुन प्रयास गर्ने, अश्लील शब्द/चित्र प्रदर्शन गर्ने, यौनजन्य आशयले जिस्काउने वा अपमान गर्ने जस्ता कार्यहरूलाई यौनजन्य दुर्व्यवहार मानेको छ।

• दफा १६: सजाय

• यस ऐन बमोजिम यौनजन्य दुर्व्यवहार गरेको प्रमाणित भएमा कसूरदारलाई छ महिनासम्म कैद वा पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था छ।

🛡️ महिलाका अधिकार र कानुनी उपचार

नेपालको संविधान तथा प्रचलित कानुनले हरेक महिलालाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने र हिंसामुक्त जीवन बिताउन पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ:

• संविधानको मौलिक हक:

• धारा ३८ (३): महिला विरुद्ध कुनै पनि किसिमको हिंसाजन्य कार्य कानुन बमोजिम दण्डनीय हुने र पीडितले कानुन बमोजिम क्षतिपूर्ति पाउने हक हुनेछ।

• उजुरी दिने अधिकार:

• पीडित महिलाले मुलुकी फौजदारी कार्यविधि संहिता, २०७४ र सम्बन्धित ऐनहरू बमोजिम प्रहरी, अदालत, वा कार्यस्थलको आन्तरिक उजुरी सुन्ने अधिकारी समक्ष उजुरी दिने अधिकार राख्छिन्।

के हाम्रा दिदीबहिनीहरू काममा साँच्चै सुरक्षित छन्?

कामकाजी महिलाहरूले कार्यस्थलमा यौन दुर्व्यवहार, जातीय भेदभाव र धम्की/होच्याउने (bullying) जस्ता समस्याहरूको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ। यस किसिमको दुर्व्यवहार कार्यस्थलमा महिलाको सुरक्षा र आत्मसम्मानको गम्भीर उल्लङ्घन हो। सच्चा पुरुषहरूले दिदीबहिनीहरूलाई काममा होस् वा घरमा, जहाँ पनि सुरक्षित महसुस गराउनका लागि हरसम्भव प्रयास गर्नुपर्छ।

🗣️ आवाज उठाउने र लड्ने प्रेरणा

यौन दुर्व्यवहारबाट पीडित हुनु तपाईंको कमजोरी होइन, यो अपराध हो! मौनताले पीडकलाई थप बल दिन्छ। आफ्नो सुरक्षा र न्यायका लागि तत्काल आवाज उठाउनुहोस्। यौन दुर्व्यवहार एक गम्भीर अपराध हो। तपाइलाई यौन दुर्व्यवहार भएमा आवाज उठाउन (speak up) दृढतापूर्वक बिनम्र आग्रह गर्दछु।

के गर्ने? (तत्काल सहयोगका लागि)

• परिवारलाई जानकारी गराउनुहोस्: यदि तपाईंले काममा यौन दुर्व्यवहार, जातीय भेदभाव र धम्की/होच्याउने जस्ता समस्याहरूको सामना गरिरहनुभएको छ भने, तुरुन्तै आफ्नो परिवारलाई जानकारी गराउनुहोस्।

• प्रहरीलाई फोन गर्नुहोस्: यदि परिवारले कुनै कदम चाल्न सकेन वा अवस्था गम्भीर छ भने, ढिला नगरी प्रहरीलाई फोन गर्नुहोस्।

• प्रहरी सम्पर्क नम्बर (उदाहरणका लागि, कालिकोट जिल्ला): ०८७-४४००८३, ९८५८३९००११, ९८५८३३५५५५

• सहयोग माग्नुहोस्: यदि तपाई पीडित हुनुहुन्छ र तपाइको आवाज दबाउन प्रयास हुदैछ भने, हामीलाइ अवस्य सम्झिनुहोस। हामी तपाइको निश्चित रूपमा साथ दिने छौ।

• कानुनी कारबाहीको माग: यस्ता अपराधमा संलग्न व्यक्तिलाई सरकारले कडा भन्दा कडा कारबाही गरोस् भन्ने हामी सबैको माग हुनुपर्छ।

सहनु होइन, लड्नु नै समाधान हो! तपाईंको आत्मसम्मान अमूल्य छ।

ई. तुलसी शाही